Lê Quý Đôn và những di sản lưu truyền cho hậu thế
Danh nhân Lê Quý Đôn (1726 – 1784), tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726 (ngày 5/7 năm Bính Ngọ) tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là thôn Đồng Phú, xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Sinh ra trong một gia đình khoa bảng, từ thuở nhỏ ông đã nổi tiếng là bậc thần đồng trí tuệ.
Nối dài truyền thống hiếu học của quê hương Hưng Hà, tỉnh Thái Bình cũ (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên), ông đã lập nên kỳ tích hiếm có trong lịch sử thi cử Việt Nam khi ba lần thi đều đứng đầu (Tam nguyên):
- Đỗ Giải nguyên (thi Hương) năm 17 tuổi (1743).
- Đỗ Hội nguyên (thi Hội) năm 26 tuổi (1752).
- Đỗ Bảng nhãn (thi Đình) năm 1752 (kỳ thi này không lấy Trạng nguyên, ông là người đỗ cao nhất).
Trải qua nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình nhà Lê - Trịnh như Thị giảng Hàn lâm viện, Phó sứ sang nhà Thanh, Tả thị lang bộ Lại, Tổng tài Quốc sử quán, Hiệp trấn Thuận Hóa, Thượng thư bộ Công, Lê Quý Đôn luôn thể hiện phẩm chất của một sĩ phu tận tụy. Dù ở kinh đô hay đi kinh lý vùng biên viễn, ông luôn dùng ngòi bút và trí tuệ để điều tra thực tế, dẹp nhũng lạm, dâng sớ xin khoan sức dân, cầu phúc cho nhân dân ấm no.
Lê Quý Đôn không học để cầu danh hay thuộc lòng thụ động. Với ông, đọc sách và ghi chép là để hiểu thiên nhiên, xã hội và làm cho cuộc sống nhân dân tốt đẹp hơn. Ông được coi là nhà bách khoa toàn thư đồ sộ nhất thời Trung đại Việt Nam với di sản đồ sộ trên mọi lĩnh vực:
- Bách khoa thư & Khoa học: Vân đài loại ngữ (9 quyển) là đỉnh cao phân loại và hệ thống hóa tri thức từ vũ trụ luận, địa lý, chế độ đến sản vật tự nhiên và xã hội.
- Lịch sử & Địa lý: Đại Việt thông sử (bộ sử theo thể ký truyện chép về triều Lê), Phủ biên tạp lục (ghi chép toàn diện về xã hội Đàng Trong thế kỷ XVIII), Kiến văn tiểu lục (bút ký lịch sử, văn hóa, tài nguyên mỏ và phong tục từ đời Lý - Trần đến đời Lê).
- Văn học & Thơ ca: Toàn Việt thi lục (tuyển tập hơn 2.000 bài thơ của 175 tác giả Việt Nam), cùng các tập thơ văn cá nhân như Quế Đường thi tập. Ông đưa ra quan niệm nghệ thuật sâu sắc: Thơ phải hội tụ đủ Tình (cảm xúc), Cảnh (thực tại) và Việc (tri thức xã hội).
- Triết học & Khảo cứu: Nhiều công trình khảo luận kinh điển như Quần thư khảo biện, Thư Kinh diễn nghĩa, Dịch Kinh phu thuyết.
Giá trị tư tưởng Lê Quy Đốn trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới
Khác với hình mẫu nhà nho giáo điều nặng về tầm chương trích cú, sức sống trong di sản của Lê Quý Đôn nằm ở phương pháp luận thực tế và tư duy mở. Không chỉ định hình lại nền tảng học thuật Việt Nam trung đại, cách ông hệ thống hóa tri thức và đối thoại văn hóa với thế giới chính là bộ quy tắc ứng xử nền tảng khi quốc gia bước vào kỷ nguyên hội nhập mới.
Trải qua 300 năm, những giá trị tư tưởng của Lê Quý Đôn vẫn đối thoại trực tiếp với thời đại hôm nay. Bốn giá trị lớn nhất ông gửi lại cho thế hệ sau bao gồm:
Giá trị cốt lõi nhất của Lê Quý Đôn không nằm ở số lượng sách ông viết, mà nằm ở cách ông tiếp cận tri thức. Trong khi nền giáo dục đương thời nặng về lý thuyết suy tưởng, ông là người tiên phong đặt nền móng cho tư duy thực chứng tại Việt Nam. Với ông, giáo dục không phải là học thuộc lòng để tìm kiếm chức tước. Tri thức phải gắn liền với năng lực giải quyết vấn đề thực tế.
Mọi ghi chép của ông trong các bộ bách khoa thư đều hướng đến tính ứng dụng cao: từ việc đo đạc thổ nhưỡng, phân loại sản vật nông nghiệp, thống kê mỏ khoáng sản cho đến việc ghi nhận kỹ thuật đúc đồng, dệt lụa của dân gian. Tinh thần "tự học, học đi đôi với hành" của Lê Quý Đôn thực chất là quá trình mang học thuật từ chốn kinh viện xuống đồng ruộng và đời sống dân sinh và di sản của ông gần như đã bao trùm lên mọi lĩnh vực:
- Bách khoa thư & Khoa học: Vân đài loại ngữ (9 quyển) là đỉnh cao của tư duy phân loại, hệ thống hóa tri thức từ vũ trụ luận, địa lý, thể chế đến sản vật tự nhiên và ngôn ngữ học.
- Lịch sử & Địa lý: Đại Việt thông sử (chép sử triều Lê bằng thể ký truyện), Phủ biên tạp lục (cuốn "bách khoa" về xã hội, kinh tế, địa lý Đàng Trong thế kỷ XVIII), và Kiến văn tiểu lục (bút ký ghi chép phong tục, tài nguyên mỏ và văn hóa đời Lý - Trần - Lê).
- Văn học & Nghệ thuật: Cùng với quan niệm thơ ca sâu sắc (Thơ phải hội tụ đủ Tình, Cảnh và Việc), ông đã biên soạn Toàn Việt thi lục – tuyển tập hơn 2.000 bài thơ của 175 tác giả, bảo tồn trọn vẹn hồn thơ dân tộc.
Chính tầm vóc lớn lao này của Lê Quý Đôn nên vào ngày 31/10/2025 tại kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (2/8/1726 - 2/8/2026) diễn ra vào tối 31/7/2026 tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên).
Khi di sản của Danh nhân Lê Quý Đôn được áp dụng từ tư tưởng đến triết lý vận hành tại Long Hưng Farm
Tư duy đề cao thực tiễn và trân trọng tài nguyên bản địa của Lê Quý Đôn vẫn đang được những thế hệ hậu sinh tại Long Hưng Farm tiếp nối một cách thầm lặng và bền bỉ. Nằm trên vùng đất phát tích nhà Trần ngay cạnh quần thể Đền Trần Hưng Yên linh thiêng, Long Hưng Farm không nhìn di sản như những trang sách cũ, mà biến chúng thành triết lý vận hành.
Khi kế thừa tư tưởng nông học thực tiễn của tiền nhân, trang trại đang áp dụng nghiêm ngặt mô hình nông nghiệp tuần hoàn xanh. Ở đây, tri thức ngàn đời được cụ thể hóa bằng việc đo lường độ phì nhiêu của đất, kiểm soát nguồn nước ngã ba sông và tái tạo phụ phẩm nông nghiệp không rác thải. Những tinh túy nhất của đất trời sau đó được chắt lọc qua quá trình ngâm ủ tự nhiên, tạo nên những giọt rượu đặc sản Long Hưng đậm đà bản sắc.
Mang tư tưởng của Lê Quý Đôn vào thời đại mới chính là như vậy: dùng tri thức thực chứng để người nông dân làm giàu từ từ chính mảnh đất quê hương, và dùng sản vật bản địa để tự hào đối thoại với bạn bè quốc tế.
(Lưu ý: Các sản phẩm rượu truyền thống của Long Hưng Farm không dành cho người dưới 18 tuổi. Thưởng thức đồ uống có trách nhiệm — Tuyệt đối không lái xe sau khi sử dụng rượu bia
