Vua tôi trên dưới một lòng
Từ khi Nho giáo tiến vào nước ta thì các triều đại đều lấy lễ nghi Nho giáo làm thước đó, nhưng nhà Trần vận hành triều chính bằng tình cốt nhục. Chữ "Trần" (陳) được ghép từ hai chữ "Đông" (東) và "A" (阿), bởi thế tinh thần của người nhà Trần được gọi là Hào khí Đông A – một thứ khí thế hừng hực của những người con dòng dõi vùng sông nước, vừa phóng khoáng, vừa kiên cường.
Sử quan Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư đã ghi lại lời dụ của vua Trần Thánh Tông với tông thất, một lời dụ mà cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị về thuật dùng người:
"Ta cùng các khanh là đồng bào ruột thịt, lo thì cùng lo, vui thì cùng vui, các khanh nên lấy câu nói ấy mà truyền cho con cháu để nhớ lâu đừng quên, thế là phúc muôn năm của tông miếu xã tắc vậy" (Ngô Sĩ Liên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ quyển V, trang 180).
Sự đồng lòng ấy không chỉ nằm ở lời nói mà hiện hữu trong từng nếp sinh hoạt. Cảnh tượng nhà vua cùng các vương hầu xong buổi chầu thì vào lan đình ăn uống, "đặt gối dài chăn rộng cùng ngủ liền giường với nhau" là một hình ảnh độc bản trong lịch sử phong kiến. Chính cái lối sống "giản dị chất phác" ấy (như nhận xét của Ngô Sĩ Liên ở trang 170) đã xóa nhòa khoảng cách tôn ti, biến triều đình thành một đại gia đình, nơi mà mỗi thành viên đều sẵn sàng xả thân vì cái chung.
Và sự can trường nghĩa đảm của hào khí Đông A không chỉ được tạo nên bởi gươm đao, mà còn bởi lòng khoan dung tột độ. Khi đất nước đứng trước họa xâm lăng, lòng người không tránh khỏi có lúc dao động. Thế nhưng, cách xử lý của vua tôi nhà Trần lại vô cùng cao thượng.
Sách Đại Việt sử ký chép: "Trước kia người Nguyên vào cướp, vương hầu, quan lại nhiều người đến doanh trại giặc xin hàng. Đến khi giặc thua, bắt được cả một hòm biểu xin hàng. Thượng hoàng sai đốt hết đi để yên lòng những kẻ phản trắc. Chỉ kẻ nào đầu hàng trước đây, thì dẫu bản thân ở triều đình giặc, cũng kết án vắng mặt, xử tội đi đày hoặc tử hình, tịch thu điền sản, sung công, tước bỏ quốc tính. Như Trần Kiện là con của Tĩnh Quốc thì đổi làm họ Mai. Người khác cứ theo lệ ấy mà đổi, như bọn Mai Lộng. Ích Tắc (con vua Trần Thái Tông, em ruột Trần Thánh Tông), vì là chỗ thân tình cốt nhục, tuy trị tội cũng thế, nhưng không nỡ đổi họ xóa tên, chỉ gọi là Ả Trần, có ý chê hắn hèn nhát như đàn bà vậy".
Sự đồng lòng còn được thử thách qua vua tôi thời Trần sẵn sàng xóa những hiềm khích cá nhân để đồng lòng chống giăc.
Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn chính là biểu tượng cao đẹp nhất cho việc gác lại tư hiềm để phụng sự tông miếu xã tắc. Mối thâm thù khởi nguồn từ việc Thái sư Trần Thủ Độ ép cha ông là Trần Liễu phải nhường vợ cho em trai là vua Trần Thái Tông. Trần Liễu trước lúc lâm chung đã mang theo uất hận mà trăng trối: "Con không vì cha mà lấy thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được" (Ngô Sĩ Liên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ quyển VI, trang 211). Đứng trước lời di chúc nặng tựa ngàn cân ấy, Quốc Tuấn đã có một quyết định vĩ đại: Chọn chữ "Trung" với dân tộc thay vì chữ "Hiếu" hạn hẹp của cá nhân. Ông hiểu rằng nếu nội bộ hoàng tộc rạn nứt, đất nước sẽ tan hoành trước vó ngựa Nguyên Mông. Sự hòa mục của ông còn thể hiện qua cách xử thế với Thái sư Trần Quang Khải.
Hai người vốn thuộc hai chi họ có hiềm khích sâu sắc, nhưng Quốc Tuấn đã chủ động xóa bỏ lằn ranh ấy. Hình ảnh ông tự tay dội nước tắm cho Quang Khải trên thuyền chiến, vừa tắm vừa nói vui: "Hôm nay được tắm cho Thái sư", còn Quang Khải đáp lại: "Hôm nay được Đại vương tắm cho" (Toàn Thư, trang 211), đã trở thành điển tích kinh điển về sự đoàn kết. Khi hai vị thống soái cao nhất đồng lòng, thì triệu người dân Đại Việt cũng hóa thành một cánh tay sát cánh bên nhau. Không chỉ với người ngoài, ông còn nghiêm khắc giáo dục các con về lòng trung nghĩa.
Khi con trai Trần Quốc Tảng có ý nhắc lại lời thề của ông nội nhằm mưu đồ ngôi báu, Quốc Tuấn đã nổi giận định rút gươm trị tội và dặn sau khi mình mất không cho Quốc Tảng vào viếng. Kết thúc cuộc đời binh nghiệp lẫy lừng, lời di huấn của ông cho vua Trần Anh Tông chính là chìa khóa mở ra bí mật của mọi chiến thắng: "Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, nước nhà góp sức... đó là cái đạo trị nước vậy".
Hội nghị Diên Hồng - dấu ấn của hào khí non sông
Sau cuộc chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông lần thứ nhất (năm 1258), Đại Việt có hơn 20 năm để củng cố bộ máy cai trị và xây dựng đất nước. Đây là thời gian quý báu để nhà Trần củng cố lực lượng bảo vệ đất nước. Nhưng đế quốc Mông Cổ há quên mối nhục thua trận và cũng chưa từ bỏ tham vọng xâm lược nước ta.
Năm 1279, quân Nguyên Mông đánh úp quân Tống ở Nhai Sơn (thuộc Quảng Đông, Trung Quốc). Quân Tống thua trận, Tả thừa tướng nhà Tống là Lục Tú Phu cõng Vua Tống nhảy xuống biển chết; hậu cung cùng quan lại, binh lính chết theo rất nhiều, theo sử sách ghi có đến mấy vạn người. Nhà Tống bị diệt vong. Ngọn lửa chiến tranh đang cận kề biên giới Đại Việt.
Tháng 10/1282, nhà vua mở Hội nghị Bình Than nhằm họp tướng lĩnh, các nhà quý tộc, quan lại bàn kế giữ nước và phân công nhiệm vụ trấn giữ các khu vực trọng yếu. Trước đó, Vua phục chức Phó tướng cho Trần Khánh Dư, một tướng tài bị phạt đòn và giáng chức trước đó.
Tháng 7/1283, Thái tử Nguyên là A Đài và Bình chương A Lạp tập hợp 50 vạn quân ở xứ Hồ Quảng chuẩn bị chiến tranh xâm lược Đại Việt. Đến tháng 10, Vua Trần Nhân Tông phong cho Trần Quốc Tuấn là Quốc công tiết chế thống lĩnh chư quân; đồng thời cho tập trận với cả quân thủy lẫn quân bộ.
Tháng 8/1284, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn ra lệnh đại duyệt binh ở bến Bình Đông, phân công nắm giữ các vị trí trọng yếu. Trong thời gian này, Quốc công tiết chế Trần Hưng Đạo đã viết áng văn hào hùng Hịch tướng sĩ nhằm khơi dậy tinh thần yêu nước của các tướng lĩnh, những nhân vật trọng yếu trong chiến tranh. Lời hịch mạnh mẽ có tính khơi gợi, thúc giục và tính cảnh báo, răn đe trước họa mất nước: “Nay ta bảo rõ các ngươi: Nên phải lo cái nguy để mồi lửa dưới củi; nên tự răn cái sợ do canh nóng thổi dưa; dạy rèn binh sĩ, chăm tập cung tên, khiến ai ai cũng là Bàng Mông, người người đều là Hậu Nghệ, bêu đầu Hốt Tất Liệt dưới cửa khuyết, băm thịt Vân Nam Vương ở Cảo Nhai…” (Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, Cao Huy Giu dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, NXB Văn học 2009, trang 334).
Tháng 12/1284, nhà Trần nắm được tin báo Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt sai Trấn Nam Vương Thoát Hoan mang quân lấy cớ mượn đường đi đánh Chiêm Thành để xâm lược nước ta.
Ngay lúc đó, Thượng hoàng Trần Thánh Tông cho mở Hội nghị Diên Hồng, mời các vị bô lão trong nước họp, hỏi kế sách giữ nước và cho ý kiến về chủ trương chiến đấu hay hàng giặc. Tại Hội nghị, Thượng hoàng đích thân ban yến tiệc cũng như hỏi ý kiến các vị bô lão là nên đánh hay nên hòa.
Đại Việt Sử ký toàn thư ghi lại ngắn gọn: “Thượng hoàng cho gọi các bô lão trong nước họp ở thềm điện Diên Hồng, cho ăn và hỏi kế. Các bô lão đều nói là nên đánh, muôn người cùng lời như một”. Hội nghị gây được tiếng vang lớn các bô lão đã thay lời của nhân dân Đại Việt đồng lòng đứng lên chống trả ngoại xâm.
Thực tế, thắng lợi vang dội của nhà Trần trong cả 3 lần chống giặc ngoại xâm là thắng lợi của cả dân tộc. Đó là nhờ chính sách trọng dân, tinh thần dân chủ của nhà vua, của triều đình mà thể hiện đỉnh cao, rõ nhất là ở hội nghị Diên Hồng, nơi các bô lão nói riêng, người dân nói chung được bày tỏ ý kiến và thể hiện lòng yêu nước nồng nàn của mình. Hội nghị giống như lời hiệu triệu của cả dân tộc, thể hiện tinh thần đoàn kết, tinh thần yêu nước và ý chí không khuất phục trước bất cứ kẻ thù nào.
