Dấu vàng son Phố Hiến

Nhìn lại những mốc vàng son Phố Hiến

Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục (do Quốc sử quán triều Nguyễn soạn thảo vào khoảng năm 1856–1884), tên Phố Hiến có xuất xứ từ chữ Hiến của Hiến Doanh hay Hiến Nam, vốn là cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam xưa.

Theo nhiều khảo cứu, tên gọi Phố Hiến xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng thế kỷ 15 dưới triều Lê sơ, trong cuộc cải cách hành chính của vua Lê Thánh Tông. Nhưng phải đến thế kỷ 17, Phố Hiến mới bắt đầu phát triển rực rỡ khi trở thành một trung tâm chính trị - kinh tế có nhiều mối giao lưu quốc tế.

Thời đó, Phố Hiến có lỵ sở của trấn thủ xứ Sơn Nam, ty Hiến sát xứ Sơn Nam, các trạm tuần ty kiểm soát thuyền bè trong ngoài nước, một đoạn sông tấp nập các thuyền bè đi lại và đỗ bến, những chợ phố đông đúc, các thợ thủ công và thương nhân người Việt, người Hoa, người Nhật và cả những người đến từ phương Tây.

Phố Hiến xưa nằm sát bên bờ tả ngạn sông Hồng, cách Hà Nội 55km theo đường sông. Trước đây, từ Thăng Long xuôi thuyền xuống Phố Hiến mất khoảng 2 ngày, ngược dòng lên Kinh đô mất 3 ngày.

Theo sử sách ghi lại, chính những điều kiện thuận lợi về thủy văn và địa hình đã góp phần tạo nên thời kỳ hưng thịnh rực rỡ bậc nhất của Phố Hiến - vùng đất hội tụ ba dòng chảy lớn: sông Hồng, sông Thái Bình và sông Đáy. Đây là “huyết mạch giao thương” chiến lược, là cửa ngõ thông thương từ biển cả vào sâu nội địa, nối liền vùng duyên hải Bắc Bộ với kinh thành Thăng Long và xa hơn nữa, tới tận xứ Đàng Trong. Nhờ đó, Phố Hiến nhanh chóng vươn lên trở thành trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa quan trọng bậc nhất của xứ Đàng Ngoài trong khoảng thế kỷ XVII - XVIII.

Từ thời nhà Trần, các thương nhân người Hoa ở khu vực sông Xích Đằng ngày ấy (đoạn sông Hồng chảy qua Hưng Yên) đã có những mối liên hệ với các cảng Hội Triều (Thanh Hóa), Càn Hải và Hội Thống (Nghệ An). Từ thế kỷ 17, quan hệ thương mại ngày càng phát triển khiến Phố Hiến trở thành trung tâm giao thương sầm uất với cả trong nước và quốc tế.

Dưới thời vua Lê - chúa Trịnh, nơi đây phát triển mạnh mẽ như một thương cảng quốc tế sầm uất. Trên bến dưới thuyền, sông Xích Đằng thường xuyên tấp nập thuyền buôn trọng tải lớn của các thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh quốc... neo đậu, giao dịch. Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, Phố Hiến còn mang dáng dấp của một đô thị kinh tế đúng nghĩa - với tổ hợp bến cảng, chợ trung tâm, phường buôn và đặc biệt là hai thương điếm của người Hà Lan và người Anh - đóng vai trò như “văn phòng đại diện” quốc tế, kiêm kho hàng và trung tâm điều phối thương mại.

Nhờ hoạt động buôn bán sôi động, cộng đồng người ngoại quốc - từ người Hoa, người Xiêm, Mã Lai cho đến các thương nhân châu Âu - đã đến sinh sống, lập nghiệp tại đây. Từ đó, hình thành nên một không gian văn hóa đa sắc tộc, đa tôn giáo. Các công trình kiến trúc, đình chùa, nhà thờ, đền miếu mang phong cách giao thoa giữa Á và Âu hiện vẫn còn dấu tích trong quần thể di tích Phố Hiến ngày nay.

Do đó, ngoài kinh thành Thăng Long là đô thành phồn vinh bậc nhất thì Phố Hiến đã là một đô thị nổi bật đứng ở vị trí thứ hai, khiến dân gian có câu: "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến".

Văn bia chùa Thiên Ứng, dựng năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625, đời vua Lê Thần Tông) cũng ghi lại: "Phố Hiến nổi tiếng trong bốn phương là một tiểu Tràng An" - tức một Kinh đô thu nhỏ.

Cho đến ngày nay, dù trải qua bao thăng trầm lịch sử và sự tàn phá của chiến tranh thì Phố Hiến vẫn gìn giữ được những di tích hoàng kim xưa cũ với những ngôi đình, đền, chùa hàng nghìn năm lịch sử là sự kết tinh của nền kiến trúc thuần Việt với kiến trúc Trung Hoa và các nền kiến trúc phương Tây thế kỷ XVI – XVII tại khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến; Văn miếu Xích Đằng là một trong sáu văn miếu còn tồn tại cho đến ngày nay của đất nước và là một trong hai văn miếu lâu đời nhất cả nước (đứng sau Văn miếu Quốc Tử Giám); Chùa Hiến (thành phố Hưng Yên) với cây nhãn gần 400 năm tuổi - di tích quý giá, biểu tượng cho cây đặc sản trên đất Phố Hiến; Đền Mẫu (thành phố Hưng Yên) linh thiêng, kiến trúc thuần Việt tọa lạc bên Nguyệt hồ phù hợp với quang cảnh thiên nhiên, tạo thành một điểm hấp dẫn du khách; Chùa Chuông có tam quan cổ kính với ba tầng lầu lộng lẫy, hệ thống tượng Phật độc đáo, đẹp mắt, cây cầu đá xanh, ba nhịp được xây dựng từ năm 1702, mà theo quan niệm đi qua cây cầu đá, mọi ưu tư muộn phiền đè nặng lên tâm trí, mọi khổ hạnh trần tục đều tiêu tan.

Và mệnh lệnh khai mở hoàng kim xưa cũ

Sáng ngày 19/8/2025, UBND tỉnh Hưng Yên đã tổ chức lễ khởi công dự án tuyến đường kết nối di sản văn hoá du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng tại phường Phố Hiến.

Dự án xây dựng tuyến đường kết nối di sản văn hóa du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng là dự án quan trọng đối với sự phát triển không chỉ của Hưng Yên mà còn hình thành tuyến đường liên kết vùng kết nối các công trình di sản văn hóa, tâm linh dọc sông Hồng: Thăng Long - Phố Hiến - Tam Chúc - Bái Đính - Chùa Hương; kết nối giao thông vùng Hà Nội - Hưng Yên - Ninh Bình.

Được biết, dự án có tổng mức đầu tư dự kiến gần 10 nghìn tỷ đồng; thời gian thực hiện từ năm 2023 đến năm 2027. Dự án đi qua 13 xã của tỉnh Hưng Yên, có điểm đầu tại Km0+000, ranh giới tỉnh Hưng Yên và thành phố Hà Nội tại Km76+984 trên đường ĐT.378 (đê tả sông Hồng), xã Phụng Công; điểm cuối khoảng Km55+680 giao đê tả sông Hồng tại Km133+500, xã Tân Hưng. Tổng chiều dài tuyến đường khoảng 55,68km. 

Tin rằng với tuyến đường kết nối di sản, du lịch văn hóa Hưng Yên sẽ khởi sắc khi nơi đây không chỉ có hệ thống di tích, cụm di tích có giá trị văn hóa, lịch sử mà còn có hơn 500 lễ hội truyền thống phản ánh rõ nét phong tục tập quán sinh hoạt của người dân “Tiểu Tràng An” xưa kia, trong đó nổi bật nhất là lễ rước nước, cầu mưa. Và nhiều làng nghề truyền thống mang đặc trưng Bắc Bộ như: Làng nghề hương Cao Thôn, mây tre đan Liên Khê, làng nghề đan đó Thủ Sỹ, chạm bạc Huệ Lai, mộc dân dụng Hòa Phong, làng nghề chế biến dược liệu Nghĩa Trai, đúc đồng Lộng Thượng, làng nghề gốm sứ, hoa cây cảnh Xuân Quan.